రాజ్యం ఆహారాలుగా…వృత్తులు శ్రేణులుగా

శాతవాహనుల పరిపాలనా విధానం

శాతవాహనుల పరిపాలనా విధానం

• శాతవాహనులు మౌర్యులకు సామంతులుగా అధికారంలోకి వచ్చారు. కాబట్టి మౌర్యుల పరిపాలనలో కూడా మౌర్యుల పాలన విధానాన్ని అనుసరించారు.
• శాతవాహనుల పాలనా వ్యవస్థకు ఆదర్శం -మౌర్యులు
• శాతవాహనులు తమ పాలనలో మార్గదర్శకాలుగా తీసుకున్న రెండు గ్రంథాలు కౌటిల్యుడి అర్థ శాస్త్రం, మనువు మనుధర్మ శాస్త్రం.
• కౌటిల్యుడి అర్థశాస్త్రంలో పేర్కొన్న సప్తాంగాల ప్రకారం శాతవాహనులు పరిపాలించారు.
• శాతవాహనుల పరిపాలనా వ్యవస్థ గురించి తెలియజేసే శాసనం ఉన్నావ్‌ ఘర్‌ శాసనం.
• శాతవాహన రాజ్యం బలమైన కేంద్రీకృత రాచరికం కాదు.
• శాతవాహనులు వికేంద్రీకృత విధానం, పరిమిత యంత్రాంగానికి అధిక ప్రాధాన్యం ఇచ్చారు.
• శాతవాహనులు పాలనలో పురుషార్థాలకు ప్రాధాన్యమిచ్చారు.

రాజు-రాజ్యం

• శాతవాహన రాజులు మహాపథ నిర్మాతలుగా ప్రసిద్ధి
• శాతవాహనుల కాలంలో రాజు రాజ్యాధినేత.
• రాజుకు రాజ్యం/ అధికారం వారసత్వంగా లభించేది.
• రాజు దైవాంశ సంభూతుడు. రాజ్యాధికారం దైవదత్తం అనే భావన ఉండేది.
• రాజు ప్రాజ్ఞ నిరంకుశుడు అయినప్పటికీ, శ్రేయోరాజ్య భావనతో పాలించారు.
• సప్తాంగాల్లో రాజు ప్రధానుడు.
• రాజు వైదిక, వర్ణాశ్రమ ధర్మాలను పరిరక్షించాలి.
• రాజుకు ఉన్న విద్యుక్త థర్మాలన్నీ పూర్తిగా సమర్థవంతంగా నిర్వహించిన శాతవాహన రాజుల్లో గౌమమీపుత్ర శాతకర్ణి గొప్పవాడు.
• శాతవాహనులు తమ రాజ్యాన్ని కింది విధంగా విభజించి పాలించారు. రాజ్యం- రాజుఆహారాలు అమాత్యులు విషయాలు విషయపతులు గ్రామాలు – గ్రామిణి/ గ్రామిక
• రాజు రాజ్యానికి అధిపతి
• పాలనా సౌలభ్యం కోసం, రాజ్యాన్ని ఆహారాలుగా విభజించారు.
• శాతవాహనుల అత్యున్నత పాలనా విభాగం-ఆహారం
  శాతవాహనుల కాలంనాటి ముఖ్య ఆహారాలు
  గోవర్ధన హార
  కోడూరు హార
  సోపార హార
  మైసోలియా హార
  శాతవాహన హార
• ఆహారాల్లో ప్రసిద్ధి చెందినది గోవర్ధన హార
• ఆహారాలపై అధికారిని అమాత్యుడు అని పిలిచేవారు.
• అమాత్యులకు వంశపారంపర్య హక్కులు లేవు
• ఆహారాలను మళ్లీ విషయాలుగా విభజించారు.
• విషయాలపై అధికారిని విషయపతి అని పిలిచేవారు.
• పాలనా విభాగాల్లో చివరిది, ముఖ్యమైనది గ్రామం
• గ్రామంపై అధికారిని గ్రామిక/ గ్రామిణి అని పిలిచేవారు.

పట్టణ పాలన

• శాతవాహనుల కాలంనాటి పట్టణ ప్రాంతాలను గురించి తెలియజేసే శాసనం భట్టిప్రోలు నిగమసభ శాసనం
• ఈ శాసనాన్ని జారీ చేసినది కుబేరుడు
• పట్టణ పాలనను నిర్వహించేది నిగమసభలు
• నిగమసభలనేవి పౌరసభలు. నిగమసభలోని సభ్యులు గహపతులు
• గహపతులు సమాజంలో కులపెద్దలుగా కూడా చెలమణి అయ్యేవారు
• నిగమసభలు స్వతంత్ర పాలనాధికారాలు కలిగి ఉండేవి.
• ఆంధ్రులు పట్టణాల్లో నివసించేవారని వారికి 30 కోటలు ఉన్నాయని మెగస్తనీస్‌ తన ఇండికా గ్రంథంలో పేర్కొన్నాడు.

స్థానిక పరిపాలన

• పాలనా వ్యవస్థలో చివరి విభాగం గ్రామం.
• శాతవాహనుల కాలంలో పరిపాలనకు ప్రాతిపదిక గ్రామం.
• గ్రామ పరిపాలనకు గ్రామసభలు ఉండేవి.
• గ్రామంపై అధికారిని గ్రామిక/ గుల్మిక/ గ్రామిణి అని పిలిచేవారు.
• గ్రామాధికారి ఆధీనంలో 5 నుంచి 10 గ్రామాలుండేవి. ఈ ప్రాదేశిక విభాగాన్ని గుల్మి అని, దీని అధిపతిని గుల్మికుడు అనేవారు.
• మూడో పులోమావి జారీ చేసిన మ్యాకధోని శాసనం శాతవాహనుల కాలం నాటి గ్రామపాలన గురించి, గ్రామంలో ముఖ్య శాంతిభద్రతల అధికారి అయిన గుల్మిక వివరాలను అందించింది.
• గ్రామస్థాయిలో ఉండే అధికారులు
• లేఖకుడు గ్రామస్థాయిలో ఉత్తర ప్రత్యుత్తరాలు
• మహాతరహా గ్రామాధ్యక్షుడు
• మహాఆర్యక – గ్రామస్థాయిలో మతధార్మిక వ్యవహారాలు
• ప్రతిహారి – రాజు ఆదేశాలను గ్రామస్థాయికి తీసుకుపోయే అధికారి
• గ్రామసభలకు స్వయం పాలనాధికారాలు ఉండేవి.

మంత్రిమండలి

• రాజుకు పరిపాలనలో సహకారం అందించడానికి మంత్రి పరిషత్‌/ మంత్రి మండలి ఉండేది.
• రాజు సలహాలను అమలు చేయడానికి అక్షపటం అనే సచివాలయం ఉండేది.
• రాజుకు పాలనలో సలహాలు ఇవ్వడానికి ప్రధానంగా నలుగురు మంత్రులుండేవారు. వారు
• రాజ అమాత్యులు రాజుకు సలహాలు ఇచ్చే మంత్రులు
• మహా అమాత్యులు – ప్రత్యేక కార్యనిర్వహణ కోసం నియమితులైన మంత్రులు
• విశ్వఅమాత్యులు – రాజు ఆంతరంగిక సలహాదారులు
• అమాత్యులు ఆహారములకు అధిపతులు
• శాతవాహనులు- సైనిక వ్యవస్థ
• శాతవాహన రాజులు తరచుగా చేసిన దండయాత్రల వల్ల వారికి పెద్ద సైనిక బలం ఉన్నట్లు తెలుస్తుంది.
• హతిగుంఫా శాసనం శాతవాహనుల కాలంనాటి చతురంగ బలాలను గురించి పేర్కొన్నది.
• శాతవాహనుల కాలంనాటి సైనిక విన్యాసాలు, వ్యూహరచన అమరావతి శిల్పాల ద్వారా తెలుస్తున్నది.
• స్కందవారం అంటే తాత్కాలిక సైనిక శిబిరం
• కటకం అంటే సైన్యాగారం
• ప్రతి రాష్ట్రంలోనూ సైన్యాగారం ఉండేది.
• ప్రతి నగరానికి రక్షణ మార్గాలు ఉండేవి.

ముఖ్య అధికారులు

• రాజుకు పాలనలో సలహాలివ్వడానికి మంత్రిమండలితోపాటు ముఖ్యమైన అధికారులు కూడా ఉండేవారు.
• మహాసేనాధిపతి సైన్యానికి అధిపతి
• హిరణికుడు కోశాధికారి
• భాండారికుడు వస్తు సంచయిక అధికారి
• నిబంధకారుడు రికార్డులను భద్రపరిచే అధికారి
• మహామాత్ర మత ధార్మిక విషయాలపై అధికారి
• ప్రతిహారుడు – కోట రక్షకుడు ప్రజలకు రాజ దర్శనం కల్పించే అధికారి
• లేఖకుడు రాజాజ్ఞలను రచించి, భద్రపరిచే అధికారి
• దూత – రాయబారి
• అక్షపటల – రాజాజ్ఞలను అమలు పరిచే అధికారి
• రజ్జిగాహకుడు భూమిని సర్వే చేసి, శిస్తు నిర్ణయించి వసూలు చేసే అధికారి
• పరిందవారాలు – సైనిక దళంలో గూఢచారులు
• ఉద్యోగులకు / అధికారులకు జీతాలు ధన రూపంలో చెల్లించేవారు

శాతవాహనులు-ఆర్థిక పరిస్థితులు

వ్యవసాయం- పంటలు

• శాతవాహనుల కాలంలో ప్రధాన వృత్తి వ్యవసాయం.
• వ్యవసాయానికి బావులే ప్రధాన ఆధారం.
• నీళ్లు తోడటానికి ఉదక యంత్రాలను వాడేవారు. దీన్నే పర్షియా చక్రం అని కూడా అంటారు.
• బెల్లం బట్టీలు, కొబ్బరి తోటలు, ఆకుతోటలు ఎక్కువగా ఉండేవి.
• శాతవాహనుల కాలంలో ప్రధాన వాణిజ్య పంట కొబ్బరి
• ప్రధాన ప్రయాణ సాధనం ఎండ్లబండి
• పంటలు పండే క్షేత్రాలు సీత క్షేత్రాలు
• వ్యవసాయ పర్యవేక్షణ అధికారి -సీతాధ్యక్ష
• వ్యవసాయ పొలాల్లో స్త్రీ పురుషులు కలిసి పనిచేసేవారని గాధాసప్తశతి పేర్కొన్నది.
• ఆధునిక వ్యవసాయ పనిముట్లను తయారు చేయడానికి ఏర్పాటు చేసిన నిపుణుల సంఘం ఓదయంత్రిక
• ఉదగయంత్రం బావుల నుంచి నీటిని పైకి లాగే యంత్రం
• ఘటి యంత్రం భూమిని దున్నే యంత్రం
• గరిక యంత్రం – ముడి పత్తి నుంచి విత్తనాలు వేరు చేసే యంత్రం
• వ్యవసాయంతో పాటు పశుపోషణ కూడా చేసేవారు.

భూస్వామ్యం- భూమిశిస్తు

• శాతవాహనులు భూస్వామ్య వ్యవస్థను మొదటిసారిగా ప్రారంభించారు.
• భూమిని దానం చేసే పద్ధతిని ప్రారంభించారు.
• బ్రాహ్మణ, శ్రవణుకులకు భూ పరిహారాలిచ్చే సంప్రదాయాన్ని ప్రారంభించారు.
• మొదటిసారిగా దానం చేసిన భూములపై పరిపాలనాధిక్యతను, నియంత్రణను వదులుకున్న శాతవాహన రాజు గౌతమీపుత్ర శాతకర్ణి.
• భూమిపై రైతుల హక్కులు గుర్తించబడ్డాయి.
• రాజ్యంలోని వ్యవసాయ భూమి అంతా రాజు సొంతం కాదు. కేవలం రాజు క్షేత్రం మాత్రమే రాజుకు సొంతం.
• రాజు సొంత భూములు- రాజుక్షేత్రం, రాజకంబేట
• రాజ్యానికి ప్రధాన ఆదాయ మార్గం భూమిశిస్తు
• భూమి శిస్తు 1/6 వంతు లేదా 18 శాతం
• భూమి శిస్తును ధేయమేయ/ రాజభాగం/ భాగ అని పిలిచేవారు.
• భూమి పన్ను గాక రహదారుల సుంకాలు, కరుకర అనే వృత్తిపన్నులు వసూలు చేసేవారు.
• పన్నులను ధన, ధాన్య రూపంలోను వసూలు చేసేవారు
• క్షేత్రస్థాయిలో భూమిని సర్వే చేసి, శిస్తు నిర్ణయించి వసూలు చేసేది రజ్జగాహకుడు.

ముఖ్య పన్నులు

• భాగ పండిన పంటలో 1/6 వంతు
• కరుకర వృత్తి సంఘాలు చెల్లించే పన్ను
• కర- కూరగాయలు తోటలపై విధించే పన్ను
• శుల్క నీటి తీరువా పన్ను
• యజ్ఞ యాగాదుల సమయంలో రాజు ప్రజలపై విధించే పన్ను బలి
• ప్రధాన ఆదాయ వనరులు భూమిశిస్తు, రేవు సుంకాలు, వృత్తి సంఘాలు

శ్రేణులు -వృత్తి సంఘాలు

• శాతవాహనుల కాలంలో ఒక్కొక్క వృత్తిని అనుసరించే వారు ఒక్కొక్క శ్రేణిగా ఏర్పడ్డారు.
• ప్రతి శ్రేణికి శ్రేష్టి అనే అధ్యక్షుడు ఉండేవాడు.
• శ్రేష్టి కార్యస్థానం నిగమసభ
• ప్రతి శ్రేణి తనకు తానే నిబంధనలను రూపొందించుకునేది. దీన్ని శ్రేణి ధర్మం అనే వారు.
• ఒక వృత్తి వారు మరో వృత్తిలో ప్రవేశించకుండా శ్రేష్టి విధించే నిబంధన- సమయ ధర్మం

శ్రేణి నిర్వర్తించే ప్రధాన విధులు

• సభ్యుల శ్రేయస్సును సంరక్షించడం
• బ్యాంకులుగా వ్యవహరించడం
• సభ్యుల నుంచి డిపాజిట్లు స్వీకరించడం
• సభ్యుల డిపాజిట్లపై 12 శాతం వరకు వడ్డీ చెల్లించడం.
• రుణాలను మంజూరు చేయడం
• సంక్షేమ కార్యక్రమాలు నిర్వహించడం
• శాతవాహనుల కాలంలో కర్షక ప్రతినిధి గహపతి
• శాతవాహనుల కాలం నాటి శాసనాల ప్రకారం -18 శ్రేణులు ఉన్నట్లు తెలుస్తుంది. అవి