నేడు మహాకవి దాశరథి జయంతి.. సినీ గీతంలో పద్య ఛందస్సు

అడవి రాముడు సినిమా కోసం కవి వేటూరి సుందర రామమూర్తి రచించిన మాస్‌ మసాల గీతంలోని ‘ఆరేసుకోబోయి పారేసుకొన్నాను -కోకెత్తు కెళ్లింది కొండ గాలి! అన్న వాక్యాలను గణ విభజన చేసి, యతి మైత్రిని చూస్తే .. అది సీస పద్య పాదం అని మనందరికీ తెలుస్తుంది. ఒక సినీ గీతంలో ఛందః ప్రయోగం ఒక గొప్ప విశేషంగా అందరూ చెప్పుకొంటుంటారు.

అడవి రాముడు సినిమా కోసం కవి వేటూరి సుందర రామమూర్తి రచించిన మాస్‌ మసాల గీతంలోని ‘ఆరేసుకోబోయి పారేసుకొన్నాను -కోకెత్తు కెళ్లింది కొండ గాలి! అన్న వాక్యాలను గణ విభజన చేసి, యతి మైత్రిని చూస్తే .. అది సీస పద్య పాదం అని మనందరికీ తెలుస్తుంది. ఒక సినీ గీతంలో ఛందః ప్రయోగం ఒక గొప్ప విశేషంగా అందరూ చెప్పుకొంటుంటారు.

కానీ ఇట్లాంటి ప్రయోగం అంతకు ఎన్నో ఏండ్ల ముందే మరొక సీనియర్‌ కవి రచించిన పాటలో కూడ ఉందని పెద్దగా ఎవరూ గమనించినట్టు లేదు. ఎక్కడా ఎవరూ ఉటంకించిన దాఖలాలు కూడ లేవు. ఇటీవలే ఈ విషయం నేను పరిశీలించాక అందరితో పంచుకోవాలనిపించింది. ఆయన ప్రయోగించింది కూడ సాధారణ ఛందస్సు కాదు. ఒక విశిష్ట ఛందస్సు. అది ఉత్సాహవృత్తం. ఆ సీనియర్‌ కవి ఎవరో కాదు, పద్య కవిత్వాన్ని విప్లవ కవిత్వంగా మలిచి నిజాం నవాబు నిరంకుశ పాలనను తూర్పార బట్టి, జైలు శిక్షను కూడ అనుభవించిన దేశ భక్తుడు, మహాకవి డాక్టర్‌ దాశరథి!

• ఉత్సాహ వృత్తం అంటాం గానీ, నిజానికి అది వృత్త పద్యం కాదు. అది జాతి ఛందస్సు పద్యం! ఈ పద్యం లో ప్రతి పాదంలో-7 సూర్యగణాల పైన ఒక్క గురువు ఉంటుంది. ఐదవ గణం మొదటి అక్షరం యతి స్థానం.
• ఇక ఆ గీతం ఏదో, అందులో ఏ వాక్యం ఛందోబద్ధంగా ఉందో చూద్దాం! అది పూజ చిత్రంలో ఎస్పీ బాల సుబ్రహ్మణ్యం ఆలపించిన విషాద గీతం. ఆ ప్రసిద్ధ గీతం పల్లవిలో మొదటి పాదాన్నే చూడండి.
• ‘మల్లె తీగ వాడిపోగ మరల పూలు పూయునా?’
• మరి ఈ వాక్యాన్ని గణ విభజన చేద్దాం.
• సూ సూ సూ సూ సూ సూ సూ గ
• మల్లె| తీగ| వాడి| పోగ| మరల| పూలు|పూయు| నా|
• ఇందులో మొదటి గణమైన ‘మల్లె’ లోని ‘మ’ కి, 5 వ గణమైన ‘మరల’ లోని ‘మ’ కి యతి కుదిరింది.
• ఇట్లా 7 సూర్య గణాలపై ఒక గురువు ఉండి, యతి నియమం కూడ పాటించడం మూలాన ఇది అచ్చంగా ‘ఉత్సాహ’ ఛందం.
• అంతే కాదు ఆపై వాక్యం కూడ ‘ఉత్సాహ’ ఛందమే! చూడండి …
• ‘తీగ తెగిన హృదయ వీణ తిరిగి పాట పాడునా?’ (తీగ లోని ‘తీ’కి, తిరిగి లోని ‘తి’ కి యతి మైత్రి కుదిరింది.)
• కాకపోతే.. మొదటి పాదానికి రెండవ పాదానికి మధ్య ప్రాస నియమం కుదరలేదు కాబట్టి, దీన్ని కూడా ప్రత్యేకంగా ‘ఉత్సాహ’ ఛంద పాదంగా పేర్కొనవలసి వచ్చిం ది. ఆ ప్రాస నియమం కూడా కుదిరి ఉంటే .. ఈ రెం డు పాదాలతో సగం పద్యం పూర్తిగా రాసినట్టయ్యేది!
• నిజంగా.. పూనుకొనో లేక కాకతాళీయంగానో, వేటూరి కంటే చాలా ఏండ్ల ముందే ఈ ప్రయోగం చేసిన మహాకవి దాశరథిని శ్లాఘించవలసిందే కదా!
  జయహో దాశరథి! (వ్యాసకర్త : కవి, పరిశోధకులు, విమర్శకులు)

-ఆచార్య ఫణీంద్ర
99598 82963