Visit:
Mosquitoes | ఇంట్లో లేదా పరిసరాల్లో దోమ కనిపిస్తే అది సాధారణ దోమగానే అనిపిస్తుంది. కానీ అన్ని దోమలు ఒకే రకమైన వ్యాధులను వ్యాప్తి చేయవు. కొన్ని దోమలు డెంగ్యూ, చికున్గున్యా వంటి వైరల్ వ్యాధులకు కారణమవుతుండగా.. మరికొన్ని మలేరియా, జపనీస్ ఎన్సెఫలైటిస్ వంటి వ్యాధులను వ్యాప్తి చేస్తాయి. దోమలు ఎప్పుడు కుడతాయి, ఎక్కడ పెరుగుతాయి, వాటి నుంచి మనల్ని మనం ఎలా రక్షించుకోవాలో తెలుసుకోవడం ద్వారా దోమల వల్ల వచ్చే వ్యాధుల ముప్పును గణనీయంగా తగ్గించుకోవచ్చు. ప్రతి సంవత్సరం ఆగస్టు 20న ప్రపంచ దోమల దినోత్సవాన్ని నిర్వహిస్తారు. 1897లో దోమలే మలేరియాను వ్యాప్తి చేస్తాయని నిరూపించిన బ్రిటిష్ వైద్యుడి పరిశోధనను గుర్తుచేసుకునేందుకు ఈ రోజును పాటిస్తారు. ఆ పరిశోధన మలేరియాపై అవగాహనను మార్చడమే కాకుండా.. దోమలు వ్యాధులను వ్యాప్తి చేసే ప్రధాన వాహకాలుగా ఎలా పనిచేస్తాయో అర్థం చేసుకోవడానికి దోహదపడింది. ప్రపంచవ్యాప్తంగా 3,500కు పైగా దోమల జాతులను గుర్తించారు. అయితే వీటిలో కొద్ది జాతులు మాత్రమే మనుషుల్లో వ్యాధులకు కారణమయ్యే వైరస్లు, పరాన్నజీవులు లేదా ఇతర వ్యాధికారకాలను వ్యాప్తి చేస్తాయి. భారత్లో ప్రజారోగ్య పరంగా ముఖ్యంగా మూడు రకాల దోమల సమూహాలు కీలకంగా ఉన్నాయి. అవి ఏడిస్, అనోఫిలిస్, క్యూలెక్స్. ఇవి వ్యాప్తి చేసే వ్యాధులతోపాటు.. పెరిగే ప్రదేశాలు, మనుషులను కుట్టే సమయాల్లో కూడా తేడాలు ఉంటాయి.
భారత్లోని నగర ప్రాంతాల్లో డెంగ్యూ, చికున్గున్యా వంటి వ్యాధుల వ్యాప్తిలో ఏడిస్ ఈజిప్టై దోమలు ముఖ్యమైన పాత్ర పోషిస్తాయి. ప్రపంచంలోని కొన్ని ప్రాంతాల్లో ఈ దోమలు ఎల్లో ఫీవర్, జికా వంటి వ్యాధులను కూడా వ్యాప్తి చేస్తున్నాయి. మనుషులు నివసించే ప్రాంతాల్లో సులభంగా జీవించగలగడం ఏడిస్ దోమలను నియంత్రించడం కష్టతరం చేస్తుంది. ఈ దోమలు పెద్ద మొత్తంలో నీరు అవసరం లేకుండానే చిన్నచిన్న నీటి నిల్వల్లో గుడ్లు పెడతాయి. ఇంటి చుట్టుపక్కల ఉన్న పాత టైర్లు, పూల కుండీలు, కూలర్లు, బకెట్లు, ఇతర నీరు నిల్వ ఉండే వస్తువుల్లో కూడా ఇవి పెరిగే అవకాశం ఉంటుంది. అందుకే ఇంటి పరిసరాల్లో నిల్వ ఉన్న నీటిని తొలగించడం ఏడిస్ దోమల నియంత్రణలో ముఖ్యమైన చర్యగా చెబుతారు. ఏడిస్ దోమలకు మరో ప్రత్యేకత ఉంది. ఇవి ప్రధానంగా పగటి సమయంలో మనుషులను కుడతాయి. ముఖ్యంగా ఉదయం వేళల్లో, సూర్యాస్తమయం ముందు వీటి కాటు ఎక్కువగా ఉండే అవకాశం ఉంటుంది. అందువల్ల దోమల నుంచి రక్షణ అంటే కేవలం రాత్రి పడుకునే సమయంలో తీసుకునే జాగ్రత్తలకు మాత్రమే పరిమితం కాకూడదు. పగటి సమయంలోనూ తగిన జాగ్రత్తలు తీసుకోవాలి.
డెంగ్యూ ప్రపంచవ్యాప్తంగా ముఖ్యమైన ప్రజారోగ్య సమస్యగా కొనసాగుతోంది. ప్రపంచ ఆరోగ్య సంస్థ అంచనాల ప్రకారం ప్రతి సంవత్సరం ప్రపంచవ్యాప్తంగా 10 కోట్ల నుంచి 40 కోట్ల వరకు డెంగ్యూ ఇన్ఫెక్షన్లు సంభవించే అవకాశం ఉంది. అయితే వీటిలో చాలా ఇన్ఫెక్షన్లు స్వల్ప లక్షణాలతో లేదా ఎలాంటి లక్షణాలు లేకుండానే ఉంటాయి. మలేరియాతో సంబంధం ఉన్న ప్రధాన దోమల సమూహం అనోఫిలిస్. డెంగ్యూ, చికున్గున్యా వైరస్ల వల్ల వస్తే.. మలేరియా ప్లాస్మోడియం అనే పరాన్నజీవి వల్ల వస్తుంది. మలేరియా సోకిన ఆడ అనోఫిలిస్ దోమ మనిషిని కుట్టినప్పుడు ఈ పరాన్నజీవి రక్తప్రవాహంలోకి ప్రవేశిస్తుంది. మలేరియా ఉన్న వ్యక్తిని కుట్టినప్పుడు దోమలోకి కూడా పరాన్నజీవి చేరుతుంది. అనంతరం ఆ పరాన్నజీవి దోమలో అభివృద్ధి చెంది.. అదే దోమ మరో వ్యక్తిని కుట్టినప్పుడు వ్యక్తులకు వ్యాపిస్తుంది. భారత్లో మలేరియాను వ్యాప్తి చేయగలిగే అనోఫిలిస్ జాతులు అనేకం ఉన్నాయి. వాటిలో అనోఫిలిస్ స్టీఫెన్సీ ముఖ్యమైనది. ఇది పట్టణ ప్రాంతాలకు కూడా అనుకూలంగా ఉంటుందని, నగరాల్లో మలేరియా వ్యాప్తితో సంబంధం ఉంటుందని గుర్తించారు.
అనోఫిలిస్ దోమలు సాధారణంగా సాయంత్రం నుంచి రాత్రి వరకు ఎక్కువగా కుడతాయి. అందువల్ల మలేరియా వ్యాప్తి ఉన్న ప్రాంతాల్లో రాత్రి సమయంలో దోమతెరలను ఉపయోగించడం వంటి రక్షణ చర్యలకు ప్రాధాన్యం ఉంటుంది. ముఖ్యంగా పురుగుమందుతో శుద్ధి చేసిన దోమతెరలు, ఇంటి లోపల పురుగుమందు పిచికారీ వంటి చర్యలు మలేరియా నియంత్రణలో ఉపయోగపడే ముఖ్యమైన మార్గాలుగా ఉన్నాయి. భారత్లో మరో ముఖ్యమైన దోమల సమూహం క్యూలెక్స్. జపనీస్ ఎన్సెఫలైటిస్ వ్యాప్తిలో క్యూలెక్స్ దోమలు కీలక పాత్ర పోషిస్తాయి. జపనీస్ ఎన్సెఫలైటిస్ను కలిగించే వైరస్ మెదడుపై ప్రభావం చూపిస్తుంది. ఈ వైరస్ సోకిన వారిలో చాలా మందికి ఎలాంటి లక్షణాలు కనిపించవు. అయితే కొద్దిమందిలో తీవ్రమైన వ్యాధి, ముఖ్యంగా మెదడు వాపు వంటి సమస్యలు ఏర్పడే అవకాశం ఉంది. దీనివల్ల శాశ్వత నాడీ సంబంధిత సమస్యలు లేదా మరణం సంభవించే ప్రమాదం కూడా ఉంటుంది. క్యూలెక్స్ దోమలు లింఫాటిక్ ఫైలేరియాసిస్ వ్యాప్తిలోనూ కీలకపాత్ర పోషిస్తాయి. ఇది పరాన్నజీవి వల్ల వచ్చే ఇన్ఫెక్షన్. దీర్ఘకాలంలో శరీరంలోని కొన్ని భాగాల్లో తీవ్రమైన వాపు, వైకల్యం వంటి సమస్యలకు దారితీస్తుంది. క్యూలెక్స్ దోమలు సాధారణంగా సాయంత్రం, రాత్రి సమయంలో ఎక్కువగా చురుకుగా ఉంటాయి.
అయితే ఒక దోమ అంటే ఒకే వ్యాధి అని కచ్చితంగా చెప్పలేం. ఏడిస్ అంటే డెంగ్యూ, అనోఫిలిస్ అంటే మలేరియా, క్యూలెక్స్ అంటే జపనీస్ ఎన్సెఫలైటిస్ అని సరళంగా విభజించడం సరైనది కాదు. ఒకే దోమల సమూహంలో అనేక జాతులు ఉంటాయి. ఒక నిర్దిష్ట వ్యాధికారకాన్ని వ్యాప్తి చేసే సామర్థ్యం దోమ జాతి, ప్రాంతం, పర్యావరణ పరిస్థితులు, అలాగే ఆ దోమకు ఆ వ్యాధికారకం సోకిందా లేదా అనే అంశాలపై ఆధారపడి ఉంటుంది. అలాగే దోమ కుట్టిందంటే తప్పనిసరిగా వ్యాధి సోకుతుందని అర్థం కాదు. ఒక నిర్దిష్ట వ్యాధికారకాన్ని వ్యాప్తి చేయగలిగే సామర్థ్యం ఆ దోమకు ఉండాలి. అంతేకాకుండా ఆ దోమ ముందుగా ఆ వ్యాధికారకంతో ఇన్ఫెక్ట్ అయి ఉండాలి. అనేక దోమ జాతులు మనుషులను కుట్టినప్పటికీ.. అవి తీవ్రమైన వ్యాధులను వ్యాప్తి చేయవు. దోమ కుట్టిన ప్రదేశాన్ని చూసి అది ఏ జాతి దోమో గుర్తించడం కూడా సాధ్యం కాదు. దోమ కుట్టిన చోట దురద, ఎర్రబడటం, వాపు లేదా చిన్నగా పైకి లేచిన మచ్చ ఏర్పడతాయి. కానీ ఆ కాటు ఏడిస్ దోమదా, అనోఫిలిస్ దోమదా, క్యూలెక్స్ దోమదా అనే విషయాన్ని చర్మంపై కనిపించే లక్షణాల ఆధారంగా నిర్ధారించలేం. అలాగే ఆ దోమలో వైరస్ లేదా పరాన్నజీవి ఉందా అనే విషయం కూడా కాటు గుర్తుతో చెప్పలేం.
అందుకే దోమ కాటు తర్వాత వచ్చే లక్షణాలు, ఆ ప్రాంతంలో ప్రస్తుతం ఉన్న వ్యాధుల పరిస్థితి వంటి అంశాలు ఎక్కువగా ఉపయోగపడతాయి. దోమలు ఎక్కువగా ఉన్న ప్రాంతంలో ఉన్న తర్వాత జ్వరం వస్తే.. ముఖ్యంగా తీవ్రమైన తలనొప్పి, ఒళ్లు నొప్పులు, చర్మంపై దద్దుర్లు, చలి, వాంతులు, అసాధారణ రక్తస్రావం, అయోమయం లేదా తీవ్రమైన బలహీనత వంటి లక్షణాలు కనిపిస్తే వైద్య సలహా తీసుకోవాలి. లక్షణాలు, నివసించే ప్రాంతం లేదా ఇటీవల చేసిన ప్రయాణాలను బట్టి డెంగ్యూ, మలేరియా, చికున్గున్యా, జపనీస్ ఎన్సెఫలైటిస్ లేదా ఇతర ఇన్ఫెక్షన్ల కోసం పరీక్షలు అవసరమా అనే విషయాన్ని వైద్యులు నిర్ణయిస్తారు. దోమలు ఎప్పుడు, ఎక్కడ కుడతాయో తెలుసుకోవడం ద్వారా వాటి నుంచి మనల్ని మనం మరింత సమర్థంగా రక్షించుకోవచ్చు. ఏడిస్ దోమల విషయంలో ఇంటి చుట్టుపక్కల దోమల పెరుగుదలకు అనుకూలమైన ప్రదేశాలను తొలగించడం చాలా ముఖ్యం. చిన్న మొత్తంలో నిల్వ ఉన్న నీటిలో కూడా ఇవి పెరిగే అవకాశం ఉన్నందున కూలర్లు, పూల కుండీలు, బకెట్లు, పాత టైర్లు, ఇతర నీటి పాత్రలను తరచూ పరిశీలించి నీటిని ఖాళీ చేయాలి.
ఇంట్లో నిల్వ చేసే నీటిని ఎప్పుడూ మూతపెట్టి ఉంచాలి. ఇలా చేయడం వల్ల దోమలు అందులో గుడ్లు పెట్టే అవకాశాన్ని తగ్గించవచ్చు. ఇంటి తలుపులు, కిటికీలకు వీలైన చోట మెష్ స్క్రీన్లు ఏర్పాటు చేయడం కూడా ఉపయోగకరంగా ఉంటుంది. అనోఫిలిస్ దోమలు ప్రధానంగా రాత్రిపూట కుడతాయి కాబట్టి మలేరియా వ్యాప్తి ఉన్న ప్రాంతాల్లో రాత్రి సమయంలో ప్రత్యేక జాగ్రత్తలు అవసరం. దోమతెరలను ఉపయోగించడం, అవసరమైన ప్రాంతాల్లో పురుగుమందులతో ఇంటి లోపలి గోడలకు పిచికారీ చేయడం వంటి చర్యలు మలేరియా నియంత్రణలో ముఖ్యమైనవిగా ఉంటాయి. జపనీస్ ఎన్సెఫలైటిస్ వంటి వ్యాధుల విషయంలో దోమల నియంత్రణతో పాటు ఇతర ప్రజారోగ్య చర్యలకు కూడా ప్రాధాన్యం ఉంటుంది. వ్యాధి వ్యాప్తి ఉన్న ప్రాంతాలు, ప్రజలకు సంబంధించిన పరిస్థితులను బట్టి అవసరమైన వారికి వ్యాక్సినేషన్ కూడా రక్షణ చర్యల్లో భాగంగా ఉంటుంది. దోమల నుంచి రక్షించుకోవడానికి ప్రతి ఒక్కరూ కొన్ని సాధారణ జాగ్రత్తలు పాటించాలి. ముందుగా ఇంటి చుట్టుపక్కల నిలిచిపోయిన నీటిని తొలగించాలి. కూలర్లు, పూల కుండీలు, బకెట్లు, పాత టైర్లు, ఇతర నీటి పాత్రల్లో నీరు నిల్వ ఉండకుండా చూడాలి. నీటిని నిల్వ చేసే పాత్రలకు తప్పనిసరిగా మూత పెట్టాలి.
దోమలు కుట్టే అవకాశం ఉన్నప్పుడు తగిన దోమల నివారణ మందులను ఉపయోగించాలి. ఉత్పత్తిపై ఇచ్చిన సూచనల ప్రకారం వాటిని ఉపయోగించడం ముఖ్యం. వీలైనప్పుడు వదులుగా ఉండే పూర్తి చేతుల దుస్తులు, శరీరాన్ని ఎక్కువగా కప్పే దుస్తులు ధరించడం ద్వారా కూడా దోమ కాటును తగ్గించుకోవచ్చు. రాత్రి సమయంలో దోమల నుంచి రక్షణ కోసం దోమతెరలను ఉపయోగించడం కూడా ముఖ్యమైన చర్య. ముఖ్యంగా మలేరియా లేదా ఇతర రాత్రిపూట కుట్టే దోమల ద్వారా వ్యాధులు వ్యాప్తి చెందే ప్రాంతాల్లో ఇది మరింత ఉపయోగకరంగా ఉంటుంది. తలుపులు, కిటికీలకు స్క్రీన్లు ఏర్పాటు చేయడం ద్వారా ఇంట్లోకి దోమలు ప్రవేశించకుండా అడ్డుకోవచ్చు. దోమల నియంత్రణ అంటే కేవలం కనిపించే పెద్ద దోమలను చంపడం మాత్రమే కాదు. అవి పెరిగే ప్రదేశాలను ముందుగానే తొలగించడం మరింత ముఖ్యమైన చర్య. నీరు నిలిచే చిన్నచిన్న ప్రదేశాలను గుర్తించి శుభ్రం చేయడం ద్వారా తదుపరి తరం దోమలు పెరగకుండా అడ్డుకోవచ్చు. దోమలు ఒకేలా కనిపించినప్పటికీ.. ఏడిస్, అనోఫిలిస్, క్యూలెక్స్ వంటి దోమల సమూహాలు వ్యాధుల వ్యాప్తిలో వేర్వేరు పాత్రలు పోషిస్తాయి. అందుకే దోమల గురించి భయపడటం కంటే వాటి అలవాట్లు, అవి పెరిగే ప్రదేశాలు, కుట్టే సమయాల గురించి అవగాహన పెంచుకోవడం ముఖ్యం. ఇంటి చుట్టూ నిలిచిన నీటిని తొలగించడం నుంచి రాత్రి సమయంలో దోమతెరను ఉపయోగించడం వరకు చిన్నచిన్న జాగ్రత్తలు పాటించడం ద్వారా దోమల పెరుగుదల, కాటు, వాటి ద్వారా వ్యాపించే వ్యాధుల ముప్పును తగ్గించుకోవచ్చని నిపుణులు చెబుతున్నారు.
