ఓ వంక హిమజ మరో అంక మహీజ

శా॥ కాంతారక్షితి మంజులాంగల సదుత్కర్షం బునన్‌, భూమి భృ త్కాంతుండంతమహా విహారమలరం గన్యాగమాకాంక్షన త్యంతంబాపగ దోచె నమ్మహిళ సద్గర్భంబునన్‌ భృంగ సం క్రాంతాభోజమనంగ మంద సముదగ్రచ్ఛాయ లింపారగన్‌

శా॥ కాంతారక్షితి మంజులాంగల సదుత్కర్షం బునన్‌, భూమి భృ
త్కాంతుండంతమహా విహారమలరం గన్యాగమాకాంక్షన
త్యంతంబాపగ దోచె నమ్మహిళ సద్గర్భంబునన్‌ భృంగ సం
క్రాంతాభోజమనంగ మంద సముదగ్రచ్ఛాయ లింపారగన్‌

ఈ పద్యం సర్వతంత్ర స్వతంత్ర, శ్లేష యమక చక్రవర్తి బిరుదాంకిత, గద్వాల సంస్థాన ఆస్థాన కవి శ్రీమాన్‌ తిరుమల బుక్కపట్టణ వేంకటాచార్యులు రచించిన అచలాత్మజా పరిణయం అనే ద్వ్యర్థి కావ్యం లోనిది. అచలాత్మజ అంటే భూమి పుత్రిక సీతమ్మ, పర్వత పుత్రిక పార్వతి. ఈ ఇరువురి పరిణయ గాథ ద్వ్యర్థి కావ్యంగా ఆవిష్కరించిన కావ్యరాజం ఇది. ప్రబంధ క్షీణ యుగంలో వెలువడిన ఈ కావ్యం వర్ణనలలో, అద్భుత పద శబ్ద ప్రయోగాలలో అలరారుతున్నది. అద్వితీయ శ్లేషాలంకార విచిత్ర ప్రతి పద్య రసస్ఫోటనంతో విశేషంగా విరాజిల్లుతున్నది.

పార్వతి పరంగా, సీత పరంగా ఈ పద్యం రెండు రకాల భావార్థాలను ఎలా వర్ణిస్తుందో చూద్దాం. ఈ పద్యం ఇరువురి జననానికి సంబంధించినది.

మొదట పార్వతి పరంగా..

కాంతార క్షితి= అరణ్యభూమి యందు; మంజులాంగ+లసత్‌+ఉత్కర్షము= అతిశయించిన మృదువైన శరీర అవయవాల యొక్క; భూమి భృత్కాంతుడు= పర్వతరాజు(హిమవంతుడు)
మహా విహారములో; కన్యాగమాకాంక్ష నత్యంతం బాపగ= స్త్రీ సంభోగ కాంక్షను ఆపుజేయగా; అమ్మహిళ= ఆ మహిళ (హిమవంతుని భార్య మేనక); సద్గర్భంబునన్‌= ఆమె గర్భము; భృంగ సంక్రాంతాభోజము= తుమ్మెదలు చేరిన పద్మము; మంద సముదగ్రచ్ఛాయలు= మెల్లగా ఉన్నతములైతున్న ఛాయలు కనబడుతున్నాయి. పార్వతి కడుపులో ఉండగా (గర్భవతి యైన) మేనక పరిస్థితి ఇది.

ఇక ఇదే పద్యం సీతమ్మ పరంగా..

మంజు+లాంగల+ సదుత్కర్షము… లాంగలము అంటే నాగలి, ఉత్‌=ఉన్నతమగు, కర్షము=దున్నడం; భూ భృత్కాంతుడు= రాజు (జనకుడు); మహా విహారమలరంగన్‌= గొప్ప యజ్ఞ ప్రయత్నమొప్పగా; కన్య ఆగమ కాంక్ష= బిడ్డ కావాలనే కోరిక ఉన్న అతనికి; అమ్మహిళ సద్గర్భంబునన్‌ అనే సమాసం ఎంత చిత్రం గా మారిందో చూడండి; అమ్మహి+లసద్గర్భంబునన్‌ = భూమి గర్భంలో; భృంగ సంక్రాంతాభోజమనంగ= తుమ్మెదలు చేరిన పద్మము లాగ; మందసముదగ్రచ్ఛాయ లింపారగన్‌… మందసము=పెట్టె; ఉదగ్రచ్ఛాయ లింపారగన్‌= ఉన్నతమైన కాంతులతో ప్రకాశించింది. చూశారా పదాలు విరుస్తూ శ్లేషార్థాలతో ఒకే పద్యానికి రెండు భావాలు వచ్చేలా ఎంత గొప్పగా రాశారో కవి. ఇది తెలుగు భాషలో మాత్రమే సాధ్యం. తెలుగు కవులకు మాత్రమే సుసాధ్యం. జయహో తెలుగు!

-చేపూరి శ్రీరాం, హన్మకొండ